لغوى خود استعمال شده ، يعنى من كارى كرده‌ام كه از نظر آنها عاقبت وخيمى دارد ، و دليلى هم نداريم كه ذنب در اينجا به معناى نافرمانى خدا باشد ، و بحث مفصل اين داستان - ان شاء اللَّه - در سوره قصص خواهد آمد . * ( « قالَ كَلَّا فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ » ) * كلمه « كلا » ( مانند حاشا ) ردع و رد سخنى را مىرساند و در اينجا متعلق است به سخنان قبلى موسى - يعنى اظهار ترس از كشته شدن - پس اين كلمه به موسى تامين مىدهد و او را دلگرم مىكند ، كه مطمئن باشد دست فرعونيان به او نمىرسد ، و اما درخواست اينكه هارون را نيز رسول خود كند ، و با او بفرستد در آيه چيزى كه جواب از آن باشد نيامده ، تنها فرموده : « پس دو نفرى آيات مرا نزد وى ببريد » ، و همين دلالت مىكند بر اينكه در خواستش پذيرفته شده است . و جمله * ( « فَاذْهَبا بِآياتِنا » ) * متفرع بر همان ردع است ، ( نه ، چنين نيست پس آيات ما را ببريد ) ، و اين تفريع ، كلام را چنين معنا مىدهد كه : « آيات ما را نزد فرعون ببريد و نترسيد » ، آن گاه اين معنا را تعليل كرده به اينكه « * ( إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ ) * - ما با شما هستيم و مىشنويم » و مراد از ضمير جمع « كم - شما » با اينكه مورد خطاب دو نفر بودند ، موسى و هارون و قوم فرعون است ، كه آن دو نزدشان مىروند . و اينكه بعضى « 1 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از ضمير جمع ، تنها موسى و هارون است ، چون كمترين عدد جمع دو نفر است ، صحيح نيست ، زيرا علاوه بر اينكه اصل دعوايش در خصوص مورد بحث باطل است با ضميرهاى تثنيه اى كه قبلا گذشت و در آيات بعد نيز مىآيد سازگار نيست و اين اشكال را ديگران نيز به مفسر مذكور كرده‌اند . كلمه « استماع » به معناى گوش دادن به كلام و گفتار است و اين تعبير كنايه از اين است كه خداى تعالى در گفتگوى آن دو با قوم فرعون حاضر است و كمال عنايت را به آنچه ميان آنان جريان مىيابد دارد ، هم چنان كه در آيات اين داستان در سوره طه فرموده : « لا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى » « 2 » . و حاصل معنا اين است كه : نه ، چنين نيست و نمىتوانند تو را بكشند ، پس برويد نزد آنان ، و آيات ما را ببريد و نترسيد ، كه ما نزد شما حاضريم و آنچه پيش مىآيد مىبينيم و به آن كمال عنايت را داريم .

--> ( 1 ) الجامع لاحكام القرآن ، ج 13 ، ص 93 . ( 2 ) نترسيد من با شما هستم مىشنوم و مىبينم . سوره طه ، آيه 46 .